Ghi nhận qua điều tra thực trạng hát Xoan Phú Thọ

- Cũng như một số loại hình dân ca khác, hát Xoan Phú Thọ đang đứng trước nguy cơ mai một, biến đổi do những nguyên nhân khách quan, chủ quan của đời sống kinh tế xã hội. Đây là một thực tế đặt ra hết sức cấp bách đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản hát Xoan hiện nay.

Được truyền dạy từ các nghệ nhân cao tuổi và các chuyên gia của Viện Âm nhạc VN, nhiều nam nữ thanh niên các làng Xoan Kim Đức, Phượng Lâu đã trình diễn thành công các làn điệu Xoan truyền thống. Ảnh Huyền Nga

Điều tra khảo sát thực trạng di sản hát Xoan tại 24 làng thuộc 18 xã vùng có hát Xoan tại hai tỉnh Phú Thọ và Vĩnh Phúc từ tháng 11 đến đầu tháng 12-2009 vừa qua đã cho thấy hát Xoan đã đi sâu vào đời sống tinh thần của nhân dân vùng Xoan, đã sống, tồn tại và được cộng đồng nhân dân yêu mến, trân trọng, nhưng hiện nay đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức.

Nghệ nhân là vấn đề quan trọng nhất cho sự sống còn của một di sản văn hóa phi vật thể nhưng hiện nay số lượng nghệ nhân Xoan đã mất đi rất nhiều so với những năm 60 (thế kỷ 20). Lớp  nghệ nhân ở độ tuổi từ 80 trở lên là những người sinh ra trong thời kỳ di sản tồn tại, được trực tiếp tham gia hát Xoan nhiều năm trước cách mạng tháng Tám hiện nay chỉ còn lại một số ít. Tại hai xã Kim Đức, Phượng Lâu là nơi có tổ chức phường Xoan, cho đến nay còn lại 18 cụ ở độ tuổi này. Cao tuổi nhất là cụ Nguyễn Thị Quy (Phường Phù Đức) năm nay 103 tuổi, cụ Nguyễn Thị Đá (Phường Phù Đức) 100 tuổi, cụ Nguyễn Thị Sung (Phường Thét) 97 tuổi, cụ Nguyễn Thị Kiếm (Phường Thét)  95 tuổi, cụ Bùi Thị Ý (phường An Thái) 96 tuổi... Các nghệ nhân này là những “báu vật” nhân văn sống vô cùng quan trọng. Họ lưu giữ trong trí nhớ một kho tàng vô giá về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật diễn xướng . Bao năm qua, các nghệ nhân này đã có công rất lớn trong việc truyền dạy hát Xoan cho nhiều thế hệ con cháu, đặt nền tảng vững chắc cho hát Xoan tồn tại và phát triển đến hôm nay. Tuy tuổi cao, sức khỏe giảm sút không còn trực tiếp tham gia phường Xoan nữa nhưng các cụ vẫn rất say mê Xoan, vẫn góp phần truyền dạy và làm “cố vấn” cho các hoạt động bảo tồn hát Xoan của quê mình.

Cụ Quy 103 tuổi đã lòa hai mắt nhưng vẫn hát rành rọt từng bài từ hát Cách tới Bỏ Bộ, hát Đúm. Cụ Đá 100 tuổi vẫn nhớ rất rõ từng kỷ niệm đi hát đã hàng chục năm và còn dẫn chúng tôi ra sân vừa dạy hát, vừa dạy múa vô cùng linh hoạt. Cụ Điệp 80 tuổi, người đã từng đêm trăng dẫn chồng ra vườn dạy múa Giáo trống- Giáo pháo nay vẫn tham gia cùng phường dạy múa hát Xoan cho lớp trẻ. Tuy nhiên đã có nhiều lối hát bị lãng quên hoặc nhớ không chính xác.

Các cụ trùm và kép chúng tôi đã gặp và khai thác tư liệu từ cách đây vài chục năm như cụ Nguyễn Văn Chế, cụ Nguyễn Văn Đô, cụ Lê Văn Chức, Cụ Lê Thị Ngoan, cụ Nguyễn Văn Nhật... đều đã mất.

Tại các xã mà Xoan lan tỏa đến như Tây Cốc (Đoan Hùng), Hương Nộn (Tam Nông), Cao Mại (Lâm Thao) , Phù Ninh (Phù Ninh)... cũng còn rất ít các cụ được chứng kiến và tham gia vào diễn xướng Xoan. Thường thì dân sở tại các địa phương này được tham gia vào các tiết mục: Xin huê đố chữ, cài huê mó cá. Những trò diễn này có ấn tượng rất mạnh với họ. Cụ Nguyễn Thị Toàn 100 tuổi xã Phù Ninh, cụ Trần Cửu 87 tuổi xã Phù Ninh, cụ Nguyễn Văn Châu 85 tuổi xã Cao Mại, cụ Nguyễn Văn Bình 95 tuổi xã Hương Nộn...vv đều kể nhiều về các trò Xin huê - đố chữ, Cài huê - Mó cá nhưng các cụ không thể nhớ hết lời hát và trình tự diễn ra. Ở nhiều xã khác, các cụ không nhớ gọi là phường hát gì nhưng vẫn rất nhớ những câu hát đặc trưng của Xoan như “Len là len, hỡi len là...” hoặc “Anh đố em biết huê gì...” hay “Vông tập tầm vông”... Có thể nói hát Xoan đã ăn sâu vào ký ức của thế hệ này.

Màn hát “Đoán đào” trong đêm diễn xướng hát Xoan tại đình Lâu Thượng (Việt Trì).

Mặc dù vậy, tất cả các nghệ nhân ở nhiều độ tuổi đều khẳng định về sự tồn tại của hát Xoan, sự lan tỏa của hát Xoan mà mình được tham gia, được chứng kiến. Đó là vấn đề then chốt khi chúng ta điều tra di sản.

Về việc tổ chức và truyền dạy, tại các xã Kim Đức, Phượng Lâu hiện nay vẫn đang duy trì được 4 phường Xoan với sự tham gia của 3 lớp tuổi: Lớp các nghệ nhân độ tuổi 60 đến 80 (có 28 người), lớp các  nghệ nhân  độ tuổi 30 đến dưới 60 (có  22 người) và lớp các cháu thanh thiếu niên (có 41 người). Đa phần các thành viên trong phường Xoan là người cùng huyết thống trong gia đình, dòng họ và có nhiều đời tham gia phường Xoan. Ông Lê Xuân Ngũ (trùm Xoan Phù Đức) có 4 đời theo phường Xoan, hiện nay ông có 6 cháu nội, ngoại theo phường. Bà Nguyễn Thị Lịch (trùm Xoan An Thái) cũng 5 đời theo hát Xoan, hiện nay bà có 2 cháu tham gia phường. Ông Nguyễn Văn Vị (trùm Xoan Kim Đái) có con dâu và hai cháu nội, ngoại tham gia phường.  Nhiều gia đình khác có cả mẹ - con, chị - em, bà - cháu  cùng  hát trong phường Xoan.

Các phường Xoan tự đứng ra tổ chức truyền dạy. Thường thì vào một số buổi tối lúc vụ nông nhàn, trùm phường và một số cụ cao tuổi tập hợp các cháu tại nhà cụ trùm và dạy múa hát Xoan. Bài bản Xoan do các cháu tự chép lại của cụ trùm và học thuộc. Khi dạy, các nghệ nhân già tập hợp lại, mỗi người nhớ một ít, ghép lại cho hoàn chỉnh và múa hát  cho các cháu đứng ở phía sau học theo. Tuy vậy, việc truyền dạy cho lớp thanh thiếu niên gặp nhiều khó khăn vì các em bận học tập ở trường và học bài vào buổi tối. Thực tế cho thấy phải mất một thời gian dài mới có thể đào tạo được một đào trẻ hoặc kép trẻ lành nghề, nhưng các em cũng chỉ  tham gia được một thời gian khi còn học ở nhà. Khi học xong bậc phổ thông, các em đi học chuyên nghiệp hoặc đi làm ăn ở xa đều phải bỏ phường. Phường Xoan lại gặp khó khăn, phải đào tạo thế hệ mới rồi cũng lại chỉ được một thời gian. Đó cũng là một khó khăn không nhỏ đang diễn ra ở các phường Xoan.

Trong quá trình truyền dạy, do tuổi cao, trí nhớ giảm nên sự truyền dạy của các nghệ nhân đôi khi sai lệch, nhiều làn điệu không còn nguyên gốc. Công cụ truyền dạy chủ yếu dựa vào trí nhớ và các bài Xoan chuyền tay chép lại từ người này sang người khác. Đến nay, các trùm Xoan đều không còn giữ được bản Xoan Nôm cổ nào mà đều sử dụng bản Xoan quốc ngữ đã được sao chép nhiều lần.

Các bản Xoan của mỗi phường đều có sự khác nhau cả về ngôn từ, giai điệu. Khi diễn xướng cũng có nhiều tiết mục khác nhau về động tác múa, đội hình di chuyển...

Tại một số xã có hát Xoan khác như Phù Ninh, Cao Mại cũng tự động thành lập các câu lạc bộ hát Xoan của thôn, của xã với sự tham gia nhiệt tình của nhân dân, họ hoạt động theo cách lớp già dạy lớp trẻ, ai biết gì dạy đấy và tự tổ chức sinh hoạt cho vui, cố gắng giữ lấy hát Xoan của quê mình. Ngoài các lời hát cũ còn nhớ được, họ hát những lời mà họ yêu thích, động tác múa và di chuyển cũng rất đa dạng không hề gò bó.

Đa số chính quyền các địa phương đều rất quan tâm ủng hộ di sản Xoan của quê mình. Tuy vậy không có khoản tài chính nào để dành cho Xoan hoạt động. Tại xã Phượng Lâu, mỗi năm xã cố gắng chi cho phường Xoan 4 tạ thóc để hoạt động. Phường Xoan phải tự tồn tại. Bà trùm phường  Nguyễn Thị Lịch cùng các nghệ nhân khác vẫn truyền dạy cho các cháu bằng lòng tâm huyết của mình. Tại các phường của xã Kim Đức tình hình cũng tương tự. Mỗi năm xã ủng hộ các phường một số tiền để làm lễ đầu năm, cuối năm và hỗ trợ phương tiện khi phường đi hát xa làng. Các nghệ nhân tự tập hợp con cháu trong làng để dạy hát, không có thù lao, miễn sao hát Xoan còn có người học mà giữ lấy là được.

Hát xoan Phú Thọ đang được truyền dạy, lưu giữ tại các làng xoan.
- Biểu diễn hát xoan vùng đất bãi.

Tại các địa phương khác cũng gặp không ít khó khăn khi phục hồi hát Xoan. Nhiều nơi muốn tổ chức lại hội Xoan và thành lập câu lạc bộ Xoan nhưng chưa có điều kiện về kinh tế, con người...

Việc các di tích chưa được khôi phục có ảnh hưởng rất lớn đến sự phục hồi của hát Xoan tại các địa phương.

Thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa sự hội nhập, giao lưu với văn hóa nước ngoài đã làm cho một bộ phận thanh thiếu niên có xu hướng tìm đến cái mới, cái hiện đại mà không chú trọng đến việc kế thừa và phát huy di sản văn hóa truyền thống.

Vấn đề đặt ra là phải làm sao để thế hệ trẻ thấy được cái hay, cái hấp dẫn  của Xoan và tạo ra được phong trào học hát Xoan từ trong cộng đồng và nhà trường.

Về trang phục, hiện nay các phường Xoan đang sử dụng rất nhiều loại trang phục khác nhau. Với các nghệ nhân cao tuổi thì mặc áo tứ thân  thẫm màu bằng vải mềm do mỗi người tự sắm. Nhiều người khi hát có gì mặc đấy, màu sắc đa dạng. Có người thắt vạt, có người buông vạt. Ở lớp các đào  trung tuổi và đào ở tuổi thanh thiếu niên thì mặc áo mớ bảy mớ ba nhiều màu sặc sỡ, thắt lưng xanh đỏ, đầu vấn khăn nhung các màu. Trang phục này đa phần được sắm từ cách đây 10 năm, trong thời kỳ xây dựng câu lạc bộ hát Xoan. Bộ trang phục váy đen, áo năm thân màu nâu non, khăn mỏ quạ truyền thống đã không còn. Riêng các kép vẫn giữ trang phục áo the đen, khăn xếp, quần trắng truyền thống.

Hình thức diễn xướng của các phường Xoan về cơ bản vẫn giữ nguyên lối cổ.  Ở chặng hát mở đầu và hát cách thì gần như vẫn giữ được trình tự và hình thức diễn xướng. Nhưng sang chặng thứ 3 với các tiết mục: hát bợm gái và xin huê đố chữ, cài huê mó cá thì đã mai một và biến đổi, nhiều tiết mục đã bị lẫn giai điệu sang hát cách. Các hình thức tín ngưỡng  sinh động trong Mó cá như bắt đào, tắt đèn đã hoàn toàn mất hẳn. Việc hát đối đáp nam nữ trong hát Đúm cũng không còn. Trên thực tế các phường Xoan hầu như không còn đi hát tại các làng kết nghĩa như xưa, duy có phường An Thái có tổ chức hát theo lời mời của một số nơi nhưng việc tham gia của trai gái làng sở tại vào các tiết mục Đúm, Đố Huê, Mó cá đã không còn. Có thể nói, hình thức hát “hàng ngang” đã hoàn toàn mai một.

Trước các thực trạng trên, các cấp chính quyền và các ngành chức năng của tỉnh đã hết sức quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy di sản hát Xoan truyền thống. Từ cách đây hơn nửa thế kỷ, hát Xoan đã được các nhà nghiên cứu, các nhạc sỹ sưu tầm, nghiên cứu và giới thiệu với nhân dân trong và ngoài tỉnh. Năm 1997, câu lạc bộ hát Xoan được thành lập tại hai xã Kim Đức, Phượng Lâu với mục đích truyền dạy, trình diễn và quảng bá hát Xoan. Tới năm 2006, các phường Xoan được thành lập lại trên cơ sở các làng Xoan cổ. Nhiều đề tài, dự án bảo tồn hát Xoan đã được tỉnh quan tâm đầu tư để sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi  và lưu trữ tư liệu. Đặc biệt năm 2005, các phường Xoan đã được tổ chức FOLD tài trợ trong việc truyền dạy, phục hồi di sản. Đến nay, hát Xoan đã được đông đảo nhân dân Phú Thọ, nhân dân cả nước biết tới và đón nhận với tư cách là một di sản văn hóa quý báu của dân tộc.